چگونه انتشار گاز متان را در دامداریهای لبنی کاهش دهیم؟
در این مقاله با مهمترین روشهای کاهش انتشار گاز متان در دامداریها آشنا میشوید. از بهبود تغذیه و سلامت دام و استفاده از افزودنیهای خوراک تا مدیریت کود دامی و تولید بیوگاز، راهکارهای علمی برای افزایش بهرهوری و توسعه تولید پایدار لبنیات بررسی شدهاند.
انتشار گاز متان یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی صنعت دامپروری است. متان بهطور طبیعی در فرایند هضم غذای نشخوارکنندگان تولید میشود، اما ورود آن به جو نقش قابلتوجهی در گرمایش جهانی دارد. به همین دلیل، کاهش انتشار این گاز به یکی از محورهای اصلی توسعه دامداری پایدار تبدیل شده است.
در دامداریهای لبنی، متان عمدتاً از دو منبع تولید میشود: تخمیر رودهای در شکمبه گاو و تجزیه بیهوازی کود دامی در زمان نگهداری و فرآوری. کنترل این منابع به بهبود تغذیه، مدیریت سلامت دام و استفاده از روشهای کارآمدتر برای مدیریت کود نیاز دارد.
در این مقاله، مهمترین روشهای علمی و کاربردی کاهش انتشار متان و نقش آنها در بهبود بهرهوری و پایداری تولید شیر را بررسی میکنیم.
۱. منابع اصلی تولید متان در دامداریها
برای کاهش انتشار متان، ابتدا باید منابع اصلی تولید آن را شناخت.
۱.۱. تخمیر رودهای
تخمیر رودهای فرایندی طبیعی است که طی آن میکروارگانیسمهای موجود در شکمبه، مواد غذایی را تجزیه میکنند. در جریان این فرایند، میکروارگانیسمهای متانزا گاز متان تولید میکنند که بخش عمده آن از طریق آروغ زدن گاو وارد جو میشود.
میزان تولید متان به عواملی مانند ترکیب جیره غذایی، قابلیت هضم علوفه، میزان مصرف خوراک و فعالیت میکروبی شکمبه بستگی دارد. به همین دلیل، مدیریت تغذیه یکی از مهمترین راهکارهای کنترل این گاز است.
۱.۲. انتشار متان از کود دامی
کود دامی نیز یکی از منابع انتشار متان است. هنگامی که کود در شرایط بدون اکسیژن نگهداری میشود، میکروارگانیسمها مواد آلی آن را تجزیه کرده و متان تولید میکنند.
مدتزمان نگهداری، دمای محیط، ترکیب کود و نوع سیستم ذخیرهسازی بر میزان انتشار تأثیر میگذارند. مدیریت صحیح جمعآوری، نگهداری و فرآوری کود میتواند به کاهش این انتشار کمک کند.
۲. بهبود کیفیت خوراک و مدیریت تغذیه
مدیریت تغذیه یکی از مؤثرترین روشها برای کاهش متان حاصل از تخمیر رودهای است. ترکیب جیره، کیفیت علوفه و تعادل مواد مغذی بر فعالیت شکمبه و میزان تولید متان تأثیر مستقیم دارند.
۲.۱. افزایش قابلیت هضم علوفه
استفاده از علوفه باکیفیت و قابلیت هضم بالا به بهبود جذب مواد مغذی و عملکرد دام کمک میکند. علوفه نامرغوب میتواند بهرهوری خوراک را کاهش داده و بر فرایند تخمیر شکمبه تأثیر منفی بگذارد.
برخی اقدامات مؤثر عبارتاند از:
-
انتخاب ارقام علوفه متناسب با شرایط اقلیمی منطقه.
-
بهبود روشهای برداشت و نگهداری علوفه.
-
مدیریت صحیح رشد مراتع و شدت چرا.
-
ترکیب علوفه باکیفیت با خوراک مکمل و متعادل.
۲.۲. تنظیم متعادل جیره غذایی
نسبت علوفه به کنسانتره و میزان نشاسته، فیبر و چربی جیره بر مسیرهای تخمیر در شکمبه تأثیر میگذارد.
برای مثال، افزایش کنترلشده نشاسته در شرایط مناسب میتواند تولید پروپیونات را افزایش دهد و در نتیجه هیدروژن در دسترس برای تولید متان را کاهش دهد.
البته تغییر ترکیب جیره باید با دقت انجام شود؛ زیرا مصرف بیش از حد نشاسته یا چربی ممکن است عملکرد شکمبه، تولید چربی شیر و سلامت دام را تحت تأثیر قرار دهد.
۲.۳. تغذیه دقیق
در تغذیه دقیق، ترکیب و مقدار خوراک متناسب با نیاز هر دام یا گروهی از دامها تنظیم میشود.
با بررسی میزان مصرف خوراک، تولید شیر، وضعیت بدنی و نیازهای تغذیهای، میتوان از تأمین بیش از حد مواد مغذی جلوگیری کرد و بهرهوری خوراک را افزایش داد.
این روش میتواند به کاهش انتشار متان به ازای هر واحد شیر تولیدی کمک کند.
۳. استفاده از افزودنیهای خوراک برای کاهش تولید متان
برخی افزودنیهای خوراک با تأثیر بر میکروارگانیسمهای شکمبه و مسیرهای تولید متان، میتوانند میزان انتشار این گاز را کاهش دهند.
۳.۱. ترکیب 3-NOP
ترکیب 3-NOP یکی از افزودنیهای خوراکی است که بهطور گسترده برای کاهش تولید متان در گاوهای شیری مورد مطالعه قرار گرفته است.
این ترکیب با مهار فعالیت آنزیم متیلکوآنزیم M ردوکتاز، مرحله نهایی تولید متان توسط میکروارگانیسمهای متانزا را مختل میکند.
بر اساس یک فراتحلیل مطرحشده در گزارش سال ۲۰۲۳ سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، استفاده از این ترکیب با میانگین دوز ۷۰.۵ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم ماده خشک جیره، با کاهش حدود ۳۲.۷ درصدی تولید روزانه متان و ۳۲.۶ درصدی شدت انتشار متان همراه بوده است.
با این حال، اثربخشی آن به دوز مصرفی، ترکیب جیره و شرایط تغذیه بستگی دارد و استفاده از آن باید مطابق ضوابط قانونی و توصیههای تخصصی انجام شود.
۳.۲. افزودنیهای مبتنی بر جلبک دریایی
برخی گونههای جلبک دریایی به دلیل ترکیبات فعال زیستی خود، برای کاهش تولید متان در شکمبه مورد بررسی قرار گرفتهاند.
یکی از نمونههای شناختهشده، جلبک قرمز Asparagopsis است که حاوی ترکیباتی مانند بروموفرم بوده و میتواند بر فعالیت میکروارگانیسمهای تولیدکننده متان تأثیر بگذارد.
مطالعات آزمایشی نتایج امیدوارکنندهای نشان دادهاند، اما برای ارزیابی ایمنی مصرف بلندمدت، سلامت دام، کیفیت محصولات و امکان استفاده گسترده تجاری، تحقیقات بیشتری مورد نیاز است.
۳.۳. نیترات و ترکیبات گیاهی
نیترات، تاننها، روغنهای ضروری و برخی عصارههای گیاهی نیز از جمله موادی هستند که برای کاهش متان بررسی شدهاند.
برای مثال، نیترات میتواند بهعنوان پذیرنده جایگزین هیدروژن در فرایند تخمیر عمل کند و میزان هیدروژن در دسترس برای تولید متان را کاهش دهد.
با این حال، اثربخشی این ترکیبات متفاوت است. بهویژه مصرف نیترات باید با دقت کنترل شود، زیرا مقادیر بیش از حد آن میتواند برای گاوها سمی باشد.
۴. بهبود سلامت دام و بهرهوری خوراک
سلامت گاوهای شیری ارتباط مستقیمی با میزان تولید شیر و بهرهوری مصرف خوراک دارد. بیماریها میتوانند مصرف خوراک، تولید شیر و عملکرد تولیدمثلی را کاهش دهند و در نتیجه منابع بیشتری برای تولید مقدار مشخصی شیر مورد نیاز باشد.
۴.۱. مدیریت پیشگیرانه سلامت دام
برخی اقدامات مهم برای حفظ سلامت گله عبارتاند از:
-
اجرای برنامههای واکسیناسیون مناسب.
-
معاینات منظم دامپزشکی.
-
پیشگیری و کنترل ورم پستان.
-
کنترل بیماریهای انگلی.
-
حفظ بهداشت و شرایط مناسب جایگاه دام.
-
توجه به سلامت تولیدمثلی و رفاه حیوانات.
بهبود سلامت دام میتواند بهرهوری و کارایی مصرف خوراک را افزایش دهد و شدت انتشار متان به ازای تولید شیر را کاهش دهد.
.jpg)
۴.۲. افزایش ضریب تبدیل خوراک
ضریب تبدیل خوراک نشان میدهد که دام در برابر مقدار مشخصی خوراک، چه میزان شیر تولید میکند.
بهبود قابلیت هضم خوراک، تنظیم جیره متعادل و مدیریت مناسب گله از عواملی هستند که میتوانند این شاخص را بهبود دهند.
البته افزایش تولید شیر لزوماً به معنای کاهش کل انتشار متان نیست. برای ارزیابی دقیق عملکرد زیستمحیطی دامداری باید هم میزان کل انتشار و هم انتشار به ازای هر واحد شیر تولیدی بررسی شود.
۵. اصلاح نژاد و انتخاب ژنتیکی برای کاهش متان
اصلاح نژاد یکی از راهکارهای بلندمدت برای کاهش انتشار متان در دامداریهای لبنی است.
تحقیقات نشان دادهاند که گاوهای مختلف حتی در شرایط تغذیه مشابه، ممکن است میزان متفاوتی متان تولید کنند. از این رو، پژوهشگران در حال بررسی امکان استفاده از ویژگیهای مرتبط با تولید متان در برنامههای اصلاح نژاد هستند.
در این برنامهها میتوان ویژگیهایی مانند موارد زیر را در نظر گرفت:
-
بهرهوری بالاتر مصرف خوراک.
-
عملکرد تولیدمثلی بهتر.
-
مقاومت بیشتر در برابر بیماریها.
-
سازگاری با شرایط اقلیمی و محیطی منطقه.
-
انتشار کمتر متان نسبت به میزان شیر تولیدی.
بر اساس یک مقاله مروری منتشرشده در مجله Animal در سال ۲۰۲۵، اندازهگیری مستقیم متان و استفاده از طیفسنجی مادون قرمز میانی شیر از روشهای مورد بررسی برای شناسایی و انتخاب دامهای کممتان هستند.
با این حال، انتخاب ژنتیکی باید بهگونهای انجام شود که کاهش متان به قیمت افت تولید شیر، سلامت یا باروری دام تمام نشود.
۶. مدیریت کود دامی برای کاهش انتشار متان
علاوه بر تخمیر رودهای، مدیریت کود دامی نیز فرصتهای مهمی برای کنترل انتشار متان فراهم میکند.
۶.۱. هضم بیهوازی و تولید بیوگاز
هضم بیهوازی فرایندی است که طی آن میکروارگانیسمها مواد آلی را در غیاب اکسیژن تجزیه میکنند.
در دامداریها میتوان از این فناوری برای فرآوری کود و جمعآوری متان حاصل از تجزیه آن استفاده کرد.
بیوگاز تولیدشده قابلیت استفاده در تولید برق، گرمایش و پس از تصفیه، تولید بیومتان را دارد.
در سیستمهای استاندارد و کاملاً آببندیشده، گاز حاصل جمعآوری میشود و بهجای انتشار مستقیم در جو، برای تولید انرژی مورد استفاده قرار میگیرد. البته جلوگیری از نشت گاز در تمام مراحل سیستم ضروری است.
۶.۲. کاهش مدت نگهداری کود
نگهداری طولانیمدت کود در شرایط بیهوازی فرصت بیشتری برای فعالیت میکروارگانیسمهای تولیدکننده متان فراهم میکند.
بنابراین، کاهش زمان نگهداری غیرضروری و تخلیه منظمتر کود میتواند در برخی سیستمهای دامداری به محدود کردن تولید متان کمک کند.
۶.۳. کنترل دمای نگهداری کود
دمای محیط بر فعالیت میکروارگانیسمهای تولیدکننده متان تأثیر دارد. کاهش دمای کود مایع ذخیرهشده میتواند فعالیت این میکروارگانیسمها و در نتیجه تولید متان را محدود کند.
بر اساس گزارش FAO، کاهش دمای دوغاب کود گاوی به میزان ۱ تا ۲ درجه سانتیگراد، در مطالعات بررسیشده با کاهش ۵ تا ۱۰ درصدی انتشار متان همراه بوده است.
البته استفاده از سیستمهای سرمایشی به انرژی و سرمایهگذاری نیاز دارد و باید از نظر اقتصادی و زیستمحیطی ارزیابی شود.
۶.۴. جداسازی مواد جامد و مایع کود
در این روش، بخش جامد از قسمت مایع کود جدا میشود تا بخشی از مواد آلی پیش از ورود به مرحله ذخیرهسازی حذف شود.
این کار میتواند مقدار مواد آلی در دسترس برای تجزیه بیهوازی را کاهش دهد و در شرایط مناسب به کنترل تولید متان کمک کند.
۷. بهبود مدیریت چرا و مراتع
کیفیت مرتع و نحوه مدیریت چرا بر کیفیت خوراک، عملکرد دام و میزان انتشار متان تأثیر میگذارد.
برخی اقدامات مؤثر عبارتاند از:
-
اجرای سیستم چرای تناوبی.
-
حفظ تراکم مناسب دام در مرتع.
-
انتخاب گونههای علوفهای متناسب با شرایط منطقه.
-
جلوگیری از چرای بیش از حد.
-
حفظ کیفیت و بهرهوری مراتع.
مدیریت صحیح مراتع میتواند دسترسی دام به علوفه باکیفیت را بهبود دهد و بهرهوری استفاده از منابع خوراکی را افزایش دهد.
۸. اندازهگیری و پایش انتشار متان
برای ارزیابی اثربخشی روشهای کاهش متان، اندازهگیری و پایش انتشار این گاز ضروری است.
برخی از روشهای مورد استفاده عبارتاند از:
اندازهگیری مستقیم دام: استفاده از محفظههای تنفسی و روشهای ردیابی برای اندازهگیری میزان متان تولیدشده توسط هر دام.
طیفسنجی مادون قرمز: بررسی ویژگیهای شیر برای تخمین صفات مرتبط با تولید متان و کمک به برنامههای اصلاح نژاد.
پایش در سطح دامداری: استفاده از اندازهگیریها و مدلهای محاسباتی برای تخمین انتشار متان از کود دامی و سایر فعالیتهای دامداری.
همچنین باید بین دو شاخص تفاوت قائل شد:
-
کل انتشار متان: مجموع گاز متان آزادشده از فعالیتهای دامداری.
-
شدت انتشار متان: میزان متان تولیدشده به ازای هر واحد شیر تولیدی.
بررسی همزمان این دو شاخص، ارزیابی دقیقتری از عملکرد زیستمحیطی دامداری ارائه میدهد.
۹. ترکیب روشهای مختلف برای دستیابی به نتایج بهتر
هیچ روش واحدی نمیتواند تمام منابع تولید متان در دامداریها را کنترل کند. انتخاب راهکار مناسب به سیستم تولید، منابع در دسترس، شرایط تغذیه، ویژگیهای ژنتیکی دام و زیرساختهای مدیریت کود بستگی دارد.
برای مثال، استفاده از افزودنیهای کاهشدهنده متان در دامداریهایی که از جیره کاملاً مخلوط (TMR) استفاده میکنند، ممکن است آسانتر از سیستمهای مبتنی بر چرا باشد.
یک برنامه جامع کاهش انتشار متان میتواند شامل موارد زیر باشد:
-
بهبود کیفیت علوفه و مدیریت تغذیه.
-
حفظ سلامت و عملکرد تولیدمثلی دام.
-
استفاده از افزودنیهای خوراک دارای شواهد علمی معتبر.
-
افزایش بهرهوری مصرف خوراک.
-
بهکارگیری فناوریهای مناسب فرآوری کود و تولید بیوگاز.
-
اندازهگیری و ارزیابی مستمر میزان انتشار متان.
ترکیب این اقدامات میتواند نسبت به اجرای یک روش بهتنهایی، پوشش گستردهتری از منابع انتشار فراهم کند.
۱۰. نقش تولید یکپارچه در پایداری صنعت لبنیات
کاهش انتشار متان تنها به مدیریت دام و خوراک محدود نمیشود، بلکه با بهرهوری کلی زنجیره تولید لبنیات نیز ارتباط دارد.
سیستم تولید یکپارچه میتواند هماهنگی میان فعالیتهای کشاورزی، پرورش دام، جمعآوری شیر و فرآوری محصولات لبنی را بهبود دهد. این هماهنگی به مدیریت کارآمدتر منابع و افزایش قابلیت ردیابی در مراحل مختلف تولید کمک میکند.
برای مثال، مجموعه تولیدی یکپارچه چالتافارم، فعالیتهای کشاورزی، دامپروری و فرآوری محصولات لبنی را در قالب یک ساختار مرتبط دنبال میکند. مدیریت خوراک و علوفه، استفاده مسئولانه از منابع و توجه به شیوههای کشاورزی پایدار از جمله محورهای این رویکرد هستند. محصولات این مجموعه شامل شیر خشک بدون چربی و سایر پودرهای لبنی و همچنین انواع کره است.
البته فرآوری محصولات لبنی بهطور مستقیم مانع تولید متان در فرایند هضم گاو نمیشود، اما هماهنگی بهتر در زنجیره تولید میتواند به دستیابی به اهداف گستردهتر پایداری کمک کند.
نتیجهگیری
کاهش انتشار متان در دامداریها به رویکردی جامع نیاز دارد که هم تخمیر رودهای و هم مدیریت کود دامی را در بر بگیرد.
بهبود کیفیت خوراک، تنظیم جیره، حفظ سلامت دام، اصلاح نژاد و استفاده از فناوریهای مناسب برای فرآوری کود، از مهمترین راهکارهای کاهش انتشار متان یا کاهش شدت آن به ازای تولید شیر هستند.
همچنین فناوریهای جدیدی مانند افزودنی 3-NOP، جلبکهای دریایی و سیستمهای تولید بیوگاز، فرصتهای بیشتری برای توسعه دامداری پایدار فراهم کردهاند.
در نهایت، هدف تنها کاهش انتشار گازهای گلخانهای نیست؛ بلکه افزایش بهرهوری تولید شیر، حفظ سلامت و عملکرد دام و استفاده مسئولانه از منابع طبیعی نیز از اهداف اصلی توسعه پایدار صنعت لبنیات به شمار میروند.
.png)